Лiбералiзм для Беларусi

Автор  07 июля 2008
Оцените материал
(0 голосов)

Шамякин Александр

“Лібералізм з’яўляецца не палітыкай у інтарэсах
якой-небудзь асобай групы, а палітыкай у інтарэсах
усяго чалавецтва”

Людвіг фон Мізэс.

Калі мы зададземся пытаннем “Які сацыяльна-эканамічны лад самы дасканалы?”, то не пачуем адназначнага адказу. Будуць прыводзіцца самыя розныя аргументы на карысць пэўнай сацыяльна-эканамічнай сістэмы. І гэта грунтуецца на розных палітычных перакананнях людзей, іх уяўленнях аб балазе і, нават, псіхалагічных асаблівасцях. Такая сітуацыя абсалютна натуральная, бо відавочна, што дасканалай сацыяльна-эканамічнай сістэмы не існуе, бо ў кожнай сістэме можна знайсці свае хібы. Таму варта паставіць іншае пытанне: “Які сацыяльна-эканамічны лад дазваляе максімальна раскрыць талент і магчымасці чалавека, забяспечыць яго палітычныя і эканамічныя свабоды, ствараць эканамічны рост і, адпаведна, прыводзіць да росту нацыянальнага багацця?”. Адказ будзе відавочным – капіталізм, а калі больш дакладна – яго светапоглядавая канцэпцыя – лібералізм. І гэтая выснова ўзнікае не ад жадання ўзнесці гэты лад, а засноўваецца на эмпірычным матэрыяле.

Не існуе ні адной гісторыі поспеху і росквіту сістэмы, якая была б заснавана на гвалце, планавай эканоміцы і дзяржаўнай уласнасці на сродкі вытворчасці. Усе прыклады эканамічных сістэмаў, заснаваных на падобных прынцыпах, ужо пацярпелі няўдачу (СССР, Куба, Паўночная Карэя і пералік можна працягнуць). На супрацьлеглым полюсе мы бачым сапраўдныя гісторыі поспеху свабодных грамадстваў ЗША, Еўропы, Канады, Аўстраліі, Японіі і інш. Нічога так не штурхае чалавека да творчасці, ініцыятывы і дасягнення поспеху, як наяўнасць Свабоды. Галоўнае для чалавека самому абіраць свой жыццёвы шлях і быць мэтай, а не сродкам, напрыклад, у дасягненні розных вар’яцкіх ідэяў кшталту сусветнай рэвалюцыі і пабудовы камунізму, з якой мы ўжо сутыкаліся ў нашай гісторыі, і якая нічога станоўчага нам не прынесла. Бо калі чалавек становіцца сродкам у дасягненні выніка, то да праліцця крыві застаецца адзін крок. У супрацьвагу гэтаму ліберальная філасофская канцэпцыя, якая грунтуецца на “катэгарычным імператыве” Канта, вылучае прынцып абсалютнай каштоўнасці асобы, якая не можа быць прыладай здзяйснення ніякіх планаў, нават самых высакародных і накіраваных на ўсеагульнае дабро. Згодна такому разуменню дзяржава мусіць садзейнічаць развіццю аўтаномнасці і індывідуальнасці асобы. Па Канту, грамадства, якое складаецца з шматлікасці індывідаў, кожны з якіх мае ўласныя мэты, інтарэсы і ўяўленні аб балазе, лепш упарадкавана, калі яно падпарадкоўваецца прынцыпам, якія не разумеюць ніякага канкрэтнага ўяўлення аб балазе.[1]

Менавіта такое ўяўленне палягае ў аснове лібералізму – сістэмы, заснаванай на прынцыпах прыватнай уласнасці, індывідуальнай свабоды, свабоднай рынкавай эканомікі. Лібералізм ахоплівае ўсе сферы грамадскай рэчаіснасці: эканоміку, палітыку, права, сацыяльную сферу. Але наўрацці можна прыгадаць месца, дзе б лібералізм быў ажыццёўлены ў поўнай меры, бо нават у развітых капіталістычных краінах ліберальная мадэль не рэалізавана поўнасцю. Тым не менш, эканомікі тых краінаў, якія адносна ліберальныя, развіваюцца куды больш дынамічна і плённа, чым несвабодныя эканомікі, эканомікі, дзе дамінуюць прынцыпы інтэрвенцыянізму і сучаснага меркантылізму. Якраз да апошніх і адносіцца эканамічная мадэль сучаснай Беларусі, якая характарызуецца вельмі вялікім дзяржаўным умяшальніцтвам у эканоміку, рэгуляваннем цэнаўтварэння і, як вынік, істотнай вагой ценявога сектару, планаваннем, тыповым спадарожнікам якога выступаюць прыпіскі і завышаныя статыстычныя паказальнікі. Прадуктамі такой сістэмы з’яўляюцца неэфектыўныя сельская гаспадарка і сацыяльная сфера, адсутнасць рынку і сярэдняга класу, як сацыяльнай асновы эканомікі сучаснага тыпу і носьбіта ліберальных ідэяў.

Здавалася, што пасля крушэння сацыялізму ў пачатку 1990-х гг. ён поўнасцю сябе дэскрэдытаваў, але яго па-ранейшаму вельмі шмат у сучаснай Беларусі. Лагічна было меркаваць, што пасля распаду СССР самым разумным крокам была б рэалізацыя мадэлі, заснаванай на прынцыпах лібералізму. Але не пайшлі мы па такому шляху. Чаму? Што гэта, гістарычны парадокс? Цяперашні шлях развіцця Беларусі знаходзіць значную падтрымку ў шырокіх колах, нават многія эканамісты станоўча ацэньваюць эканамічную палітыку беларускіх уладаў. Афіцыйна яна завецца сацыяльна арыентаванай рынкавай эканомікай, якая, маўляў, абыйшла бокам негатыўныя сацыяльныя выняткі сацыяльна-эканамічнай трансфармацыі краінаў былога сацыялістычнага лагеру і СССР. Сапраўды, усе прыклады трансфармацыяў былых сацыялістычных краінаў знетаваныя з пэўнымі сацыяльнымі выняткамі: падзенне ўзроўня вытворчасці і рэальных даходаў насельніцтва, беспрацоўем і г.д. Але, што цікава, ні ва ўсіх краінах былога сацыялізму наступствы палітыкі “вялікага выбуху” ці “шокавай тэрапіі” былі аднолькавыя: адныя краіны, як, напрыклад, Польшча і Прыбалтыйскія рэспублікі, даволі хутка пераадолелі негатыўныя наступствы пераходнага перыяду, а іншыя краіны, як, напрыклад, Расійская Федэрацыя і Украіна, прадэманстравалі адваротны прыклад рэалізацыі ліберальнага трансфармавання. Так, напрыклад, Расія не толькі не змагла ў кароткі тэрмін дасягнуць фінансавай стабілізацыі, а наогул згарнула рынкавыя рэформы, бо адсутнасць палітычнага адзінства падчас канфлікту паміж выканаўчай і заканадаўчай уладамі ў 1992 – 1993 гг. не дазволіла правесці радыкальныя рэформы. У выніку – зацягванне трансфармацыі, але насельніцтва не можа трымаць доўга негатыўныя наступствы і ў рэшце рэшт гэта прыводзіць да згортвання рэформаў. Паспяховасць жа ліберальных рэформаў і пабудовы рынкавых інстытутаў залежыць ад хуткасці і маштабнасці пераўтварэнняў.[2]  Што датычыцца Беларусі, то тут наогул не ажыццявілася ліберальная сацыяльна-эканамічная трансфармацыя і, адпаведна, не было такіх вялікіх спадарожных ёй сацыяльных выняткаў, як пры палітыцы “вялікага выбуху” ці “шокавай тэрапіі”. І гэта сёння выстаўляецца як суцэльны поспех. А ці на самой справе мы выйгралі у гэтым? Думаецца, што няма на гэта катэгарычнага адказу, бо нягледзячы на сацыяльны спакой і вельмі адносны дабрабыт, які па сутнасці зусім абмежаваны, у перспектыве мы не зможам атрымаць плён, захоўваючы існуючае становішча. Бо, як паказвае гісторыя, падобныя інтэрвенцыянісцкія сістэмы ў перспектыве не трывалыя і не здольныя рэагаваць на выклікі часу і адказваць на патрэбы рынку.

З гэтага вынікае неабходнасць перагляду эканамічнай палітыкі ў Беларусі на карысць ліберальнай мадэлі развіцця. Яна ўключае ў сябе традыцыйныя ліберальныя каштоўнасці: свабодны рынак, прыватную ўласнасць на сродкі вытворчасці і яе недатыкальнасць, індывідуальную свабоду чалавека і дзейсны плюралізм. Наўрад ці цвяроза думаючы чалавек будзе адмаўляць карыснасць гэтых каштоўнасцяў, хаця ў часткі беларускага грамадства, якае на працягу цэлых пакаленняў прызвычаілася жыць у этатысцкай сістэме, дзе дзяржава стварае бачнасць усеагульнага сацыяльнага забеспячэння і апекваецца над насельніцтвам, сфарміравалася ўяўленне пра амаральнасць капіталістычнай сістэмы, дзе пануе ўлада грошай і карысці. Але давайце паглядзім, наколькі маральнай была савецкая сістэма “развітога” сацыялізму. Калі мы вернемся ў недалёкае мінулае, то ўзгадаем кіламетровыя чэргі, дэфіцыт, хамства абслугоўваючага персаналу і іншыя індыкатары эканамічнага здароўя. Савецкая сацыяльна-эканамічная мадэль нарадзіла на свет сістэму блату, двуаблічча і залюстэркавасці. Гэта была самая амаральная мадэль, якая прывяла да эканамічнага калапсу і поўнасцю сябе дыскрэдытавала, пакінуюшы толькі ўкаранёныя ў галовах часткі беларускага грамадства ірацыянальныя памкненні да ўсеабдымнай дзяржавы і наступу на прыватны капітал.

Лібералізм у адрозненні ад сацыялізму не дэкларуе фіктыўную сацыяльную роўнасць, лібералізм стварае роўнасць стартавых магчымасцяў, бесстароні суд і дае Свабоду ў самым шырокім сэнсе (свабоду заключэння кантрактаў, свабоду выбару жыццёвых установак, свабоду сумлення, свабоду палітычных перакананняў і г.д.). Лібералізм стварае канкурэнцыю – неабходную ўмову для здаровага эканамічнага развіцця і росквіту, бо без яе немагчыма рэалізаваць эфектыўнае выкарыстанне абмежаваных рэсурсаў і іх эканомію адначасова пры атрыманні максімальнага прыбытку. А гэта магчыма толькі пры наяўнасці інстытута прыватнай уласнасці, бо ніхто так не клапоціцца аб справе, як сапраўдны гаспадар, ніхто больш не зацікаўлены ў доўгатэрміновай стабільнай прыбытковай працы свайго прадпрыемства, як сапраўдны ўласнік, ніхто не можа прымаць рацыянальныя эканамічныя рашэнні, як бізнэсмэн. У выпадку, калі уласнік – дзяржава, то пры кіраванні прадпрыемствам яна кіруецца не інтарэсамі атрымання максімальнага прыбытку пры абмежаваных рэсурсах, а кіруецца іншымі, не эканамічнымі матывамі. Чыноўнік ці дырэктар дзяржаўнага прадпрыемства ў адрозненні ад бізнэсмэна – не прафесіянал, ён не здольны эфектыўна кіраваць прадпрыемствам, ён не заўсёды зацікаўлены ў рэнтабельнасці вытворчасці і разлічвае на датацыі, субсідыі, пратэкцыянізм з боку дзяржавы замест таго, каб у канкурэнтнай барацьбе павышаць якасць, скарачаць неабгрунтаваныя выдаткі на вытворчасць і, нарэшче, зніжаць кошт.

Яскравая розніца паміж эфектыўнасцю дзяржаўнага ці грамадскага валодання сродкамі вытворчасці і прыватнай уласнасцю прасочваецца на прыкладзе беларускай сельскай гаспадаркі, але не толькі на сучасным прыкладзе, а і ў гістарычнай рэтраспектыве. Так, калі параўнаць Заходнюю і Усходнюю Беларусь, то заўважныя істотныя кантрасты ў сельскай гаспадарцы, якія звязаныя са спецыфічнасцю развіцця двух рэгіёнаў. У Заходняй Беларусі гістарычна склалася падворнае землекарыстанне, а ва Усходняй Беларусі – абшчыннае землекарыстанне, Заходняя беларусь ня ведала такога здзеку над сялянамі, які адбываўся ў 20 – 30-я гг. ХХ ст. падчас калектывізацыі ў БССР. Таму сёння Заходняя Беларусь выглядае больш прывабна ў гаспадарчым плане, чым Усходняя Беларусь.

Лібералізм пачаў адваёўваць сабе новыя пазіцыі пасля крушэння сістэмы сацыялізму ў Еўропе, тым не менш баталія яшчэ не скончана, яшчэ працягваецца барацьба за сэрцы і розум людзей, але перамога будзе за розумам, рацыянальнасцю і Свабодай, то бок за лібералізмам. Беларусь можа і павінна стаць квітнеючай, эканамічна моцнай краінай, неад’емнай часткай сям’і еўрапейскіх народаў. У нас ёсць шмат адказных, сумленных і здольных людзей, якія могуць быць добрымі і паспяховымі ўласнікамі. Беларускі народ павінен стаць сапраўдным гаспадаром на сваёй зямлі, кожны чалавек павінен стаць гаспадаром свайго лёсу і быць вольным у сваім выбары і адказным за свае ўчынкі. Дзяржава, у сваю чаргу, мусіць сачыць за выкананнем законаў, абараняць правы і свабоды індывіда, адстойваць інтарэсы Беларусі на міжнароднай арэне і забяспечваць знешнюю абарону.

Надыйшоў час стварыць сваю гісторыю поспеху, якая будзе годным дыямантам у скарбонцы дасягненняў лібералізму!



[1] Кант И. Критика практического разума // Сочинения: В 6 т. М.: Мысль, 1965. Т. 4

[2] Бальцерович Л. Навстречу ограниченному государству / Пер. с англ. М.: Новое издательство, 2007 – С. 81 – 82.

 

 

Подпишись на новости в Facebook!

Новые материалы

мая 25 2017

Адвокаси Кэмп интеллектуальных и гражданских активистов 2017

Мир наизнанку. Параметры нового нормального   Аналитический центр «СТРАТЕГИЯ» Научно-исследовательский центр Мизеса Время: 21 июля (пятница) – 25 июля (вторник) 2017г. Место: комфортный пансионат на…